برخى گويند نفس انسانى بعد از موت به بدن انسانى ديگر منتقل مىشود . برخى گويند نفس به بدن حيوان مثل بقر و حمار و فرس منتقل مىشود به جهت مناسبت موجود از ناحيهء اخلاق و ملكات . برخى انتقال نفوس انسانى به ابدان نباتى را جايز دانسته‌اند چون نوع نبات داراى نفس مدبر است . و جمعى ، انتقال نفوس به جمادات را نيز جايز دانسته‌اند . و هر يك از اين اقسام ، داراى اسمى است كه به ترتيب عبارت است از : نسخ و مسخ و فسخ و رسخ . بعضى ، مثل « اخوان صفا » جايز مىدانند كه نفسى از نفوس ( در ازمنه‌اى از زمان ، طويل المده يا غير طولانى ) در جميع اجسام مذكور متردد باشد تا آن كه هيآت موجب نقص نفس ناطقه بعد از تحقق نسخ و مسخ و رسخ و فسخ از نفس زايل شود و بعد به عالم سماوات و نفوس سماوى منتقل مىشود . به عقيده شارح محقق علامه شيرازى ، صاحب حكمت اشراق در آن كتاب به حسب ظاهر كلمات ، به انتقال نفوس متوسطين از سعدا به اجرام سماوى قايل و به انتقال نفوس اشقيا به اجسام و ابدان حيوانى معتقد است . و در كتاب مطارحات به بطلان اين عقيده تصريح فرموده است . و حق آن است كه در كتاب حكمت اشراق در مقام تقرير اقوال ، به تزييف اين قول نپرداخته است و گرنه شأن شيخ محقق شهيد ، اجل است از آن كه به اين قبيل از هفوات تفوه نمايد . نگارنده ، در تعليق بر اين قسمت نوشته است كه به عقيدهء اين حقير ، شيخ اشراق در حكمت اشراق معتقد است كه نفوس اشقيا به حسب ملكوت وجود ، به صور حيوانى مناسب با خلق و ملكات آنها متصور مىشوند . و موضع خيال برخى از نفوس ، برخى از اجسام سماوى است كما صرّح به في المطارحات . * * * مسأله‌اى كه تحقيق در آن بايد در مبحث معاد و كيفيت عذاب اخروى و نحوهء دوام عذاب و علت خلود اهل نار در نار مورد بحث دقيق قرار گيرد ، مطالعه و دقت در روايات و آيات وارد در شريعت محمدى صلّى اللّه عليه و آله در اين باب است .